Đứng soi mình xuống dòng sông Thạch Hãn hiền hòa, Thành cổ Quảng Trị uy nghi, trầm mặc, sáng ngời tượng trưng chủ nghĩa anh hùng cách mệnh với khát vọng tự do, độc lập
Hàng vạn người lính bơi qua sông Thạch Hãn vào Thành cổ và nhiều người đã vĩnh viễn nằm lại với dòng sông, để rồi cựu chiến binh Lê Bá Dương ngày hòa bình trở về chất đầy một thuyền hoa huệ trắng thả xuống sông viếng bạn bè, và từ tim anh, những câu thơ xót thương ứa máu dành cho đồng đội: “Đò xuôi Thạch Hãn xin chèo nhẹ, Đáy sông còn đó bạn tôi nằm, Có tuổi hai mươi thành sóng nước, Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm.
Lính chống chọi trong Thành cổ Quảng Trị. Các chốt quan yếu như Long Quang, nhà thờ Trí Bưu, ngã ba Long Hưng, ngã ba Cầu Ga… là những nơi mà quân giải phóng bất chấp hiểm nguy, gian khổ để đập tan các đợt phản kích của địch. 000 tấn bom đạn. Ngã ba Long Hưng- chốt bảo vệ Thành Cổ phía Nam được mệnh danh là "ngã ba bom", "ngã ba lửa" mà hết đơn vị này, điều đơn vị khác quyết bám trụ đến cùng.
Lính tranh đấu trong Thành cổ Quảng Trị. Chiến công giữ vững Thành Cổ Quảng Trị là khúc tráng ca bất diệt, đã đi vào lịch sử chống chọi cách mạng của dân tộc Việt Nam những trang hào hùng nhất. Cuộc đấu tranh anh hùng 81 sớm hôm bảo vệ Thành Cổ Quảng Trị chấm dứt, ghi dấu sức mạnh kiên cường, ý chí dẻo dai mạnh mẽ của quân và dân ta.
Làng nhàng mỗi đội viên phải hứng lấy 100 quả bom, 200 quả đạn pháo
”. Thành Cổ như một bảo tồn ghi nhận hy sinh cao quý của sao chiến sĩ giải phóng quân và quần chúng Quảng Trị anh hùng. Ngã ba cầu Ga 20 đội viên án ngữ đều hy sinh gan dạ. Cuộc chiến 81 ngày ở thị xã và thành cổ Quảng Trị bắt đầu. Nơi đây, dưới lớp cỏ non Thành cổ, lòng đất đã thấm đẫm máu của hàng ngàn đội viên và đồng bào Quảng Trị.
Năm 1972, Quân đội dân chúng Việt Nam tổ chức tổng tiến công trên 3 chiến trận chính: Quảng Trị, Bắc Tây Nguyên, và Đông Nam Bộ (Bình Long, Bình Phước), trong đó hướng cốt yếu là Quảng Trị.
Mỗi ngày có 1 đại đội vượt dòng Thạch Hãn để tăng viện quân số, nhưng đêm nay một đại đội tiến vào thì ngày mai chỉ còn lại vài người sống sót”. Điển hình là cuộc tranh đấu ngoan cường đánh trả các đợt phản kích tái chiếm Thành Cổ của Ngụy quyền Sài Gòn trong suốt 81 sớm hôm mùa hè đỏ lửa năm 1972. Những mốc son lịch sử đó sẽ mãi mãi ghi vào lịch sử trường tồn của dân tộc Việt Nam, là niềm kiêu hãnh của mỗi con người Quảng Trị nói riêng, của dân tộc Việt Nam nói chung
Cuộc chiến tại thành cổ Quảng Trị đi vào lịch sử như những trang bi tráng nhất, 81 sớm hôm thấm đẫm "máu và hoa" với những ký ức chẳng thể nào quên. Giữa tháng 6, Quân lực Việt Nam Cộng hòa dồn lực lượng phản công với sự tham gia chiến lược của không quân, hải quân Hoa Kỳ và bắt đầu lấy lại ưu thế trên chiến trận (chiến dịch Lam Sơn 72). Nên chi, nơi đây đã chứng kiến nhiều cuộc đấu tranh chống Mỹ trong cuộc tổng tấn công và nổi dậy mùa xuân 1968 và các trận đương đầu oai hùng của quân và dân ta.
Thành cổ Quảng Trị, địa danh nằm giữa trung tâm thị xã Quảng Trị, cách quốc lộ 1A khoảng 2km về phía Đông, cách bờ sông Thạch Hãn chừng 200m về phía Nam. Trong 81 hôm mai, từ 28/6 - 16/9/1972, Thành Cổ Quảng Trị đã phải hứng chịu 328. Đây là trận đương đầu hào hùng oanh liệt nhất làm sáng ngời một chân lý: kẻ xâm lược có sức mạnh, khí giới tối tân đã chịu thua những con người có ý chí thép gang vì độc lập tự do của giang sơn.
Ngày 1/5/1972, Quảng Trị được hoàn toàn phóng thích, đánh dấu mốc son vẻ vang trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc, là biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng yêu nước và ý thức quật cường kiên cường của quân và dân ta. Dưới thời tạm chiếm Mỹ - ngụy biến Thành Cổ thành khu quân sự, làm kho tàng quân đội và trọng tâm chỉ huy chiến dịch toàn tỉnh, đồng thời mở thêm nhà giam để đàn áp phong trào cách mạng.
Có ngày ta phải chống chọi với 5 đợt tiến công bằng bộ binh, xe tăng, phi pháo của địch
Chiến sự trong "mùa hè đỏ lửa" diễn ra lộn xộn ác liệt, ác liệt nhất kể từ khi có cuộc chiến tranh tại Việt Nam. Đặc biệt, Thành Cổ Quảng Trị là tiêu điểm khốc liệt nhất và cũng là nơi miêu tả ý thức anh dũng hy sinh, đấu tranh phi thường của quân và dân ta. Sau khi mở Chiến dịch Trị Thiên từ tháng 3 năm 1972, sau 2 đợt tấn công, đến tháng 5 thì Quân đội dân chúng Việt Nam đã chiếm được vơ Quảng Trị.
Ảnh tư liệu. Thảo Phương TTVN. Đây cũng là thời điểm mà Quân đội dân chúng Việt Nam đang bổ sung lực lượng chuẩn bị cho đợt tiến công thứ 3 vào Thừa Thiên. Binh lực Việt Nam Cộng hòa bắt đầu mở các cuộc phản công và đến đầu tháng 7 đã tiến đến thị xã Quảng Trị.
Cuộc tranh đấu can đảm 81 ngày đếm (từ 28/6 đến 16/9/1972) bảo vệ Thành Cổ là đòn chiến lược bẻ gãy ý đồ cuồng vọng tái chiếm Quảng Trị của Mỹ ngụy, tạo thế mạnh cho ta trên bàn thương thảo Pa-ri.
